sobota, 21 stycznia 2012

Pierwsze „Credo” (w liczbie mnogiej).

Pierwsze „Credo” (w liczbie mnogiej).


Credo (łac. wierzyć, wierzę)… jakie to dziwne słowo... 
Można, także współcześnie, usłyszeć zdanie, że aby żyć, trzeba wierzyć. Niemniej, pytanie podstawowe, które w naturalny sposób rodzi się po wypowiedzeniu tych słów to: wierzyć, ale w co, lub w Kogo? Jak?
Czy wierzę dobrze ? Czy moja wiara jest zgodna z nauczaniem, które znajduję w Piśmie Świętym, czy wierzę w to, co Bóg objawił w Jezusie Chrystusie, a co przekazali Apostołowie? 
Chrześcijanie stawiają sobie te pytania od prawie 2000 lat. I nie jest rzeczą dziwną, że starają się na nie odpowiedzieć, redagując teksty, tzw. symboliczne - teksty „Credo”, będące skondensowanymi formułami nauczania wiary chrześcijańskiej. To przede wszystkim tzw. Apostolski skład wiary, ale także to Nicejskie Wyznanie wiary, i kilka innych, które tutaj ogólnie opiszemy. 


W poniższym artykule, słowo „Credo” będzie więc używane nie w znaczeniu „ja wierzę”, ale w znaczeniu konkretnych wyznaniowych tekstów historycznych. 
Pragniemy zasygnalizować zainteresowanym istnienie tych tekstów, tekstów niezwykle istotnych dla wiary chrześcijańskiej, dla jej nauczania i właściwego rozumienia. 


Aby lepiej zrozumieć zjawisko „Credo”, postawmy trzy pytania, na które będziemy usiłowali odpowiedzieć: 
- Dlaczego chrześcijanie mieli potrzebę - obok Pisma Świętego - formuł wiary, które miałyby autorytet „apostolski”, zawierających „streszczenie” prawd wiary?
- Pod wpływem jakich elementów taka konieczność pojawiła się w Kościele?
- Jakie są istotne elementy wiary według tych pierwszych formuł?


W pierwszych dziesięcioleciach powstawania wspólnot chrześcijańskich, należy podkreślić początkowy brak całości tekstu, który nazywamy Nowym Testamentem, a który istniał czy to w formie słownej, opowiadanej, bądź spisanej już, ale jeszcze rozproszonej. 
Później, nawet gdy już Nowy Testament znalazł - dzięki działaniu Ducha Świętego - swoją formę sprecyzowaną, jego obfitość tekstu nie tylko że nie wykluczyła, ale nawet wzmocniła konieczność istnienia tekstów prostszych, lub po prostu krótszych, zawierających podstawowe prawdy wiary chrześcijańskiej. 


Ale dlaczego tak częste odniesienia do pochodzenia apostolskiego pierwszych „Credo”? 
Wytłumaczenie jest dość proste: „streszczenie” nauki wiary chrześcijańskiej, zawartej w Nowym Testamencie, mogło mieć jedynie wartość dla odbiorców wtedy, jeżeli mogło podać jako autorów samych Apostołów. 
Potrzeba pochodzenia apostolskiego tekstów wynikała ze świadomości, że w ich konstrukcji należało dokonać procesu oddzielenia i podkreślenia tego, co fundamentalne, podstawowe w nauczaniu chrześcijańskiej nauki wiary od tego, co było jej pochodnym, drugorzędnym. 
Ze świadomości niezbędności dokonania wyżej podanego procesu rozpowszechniło się w pierwszych wiekach przekonanie, że to sami Apostołowie zredagowali treść głównych artykułów pewnych wyznań wiary („Credo”). A zatem, powaga tekstów była z natury swej wzmocniona. 


Jeżeli chcielibyśmy dokonać podziału „Credo”, według pewnych typów, obserwując ich powstanie i funkcję spełnianą w ciągu wieków, możemy powiedzieć, że teksty te prezentują dwa rodzaje: 
1. „Credo” - wyznanie wiary, ustalone „raz na zawsze” i zredagowane w języku Nowego Testamentu. W pierwszych czasach chrześcijaństwa uważane za dokonane przez samych Apostołów; podane jako streszczenie nauczania Pisma Świętego. 
2. „Credo” - wyznanie wiary, związane z warunkami w jakich powstało i potrzebami wspólnoty Kościoła, na które miało odpowiedzieć. Ten typ „Credo” był tworzony w języku miejsca i epoki powstania, przekazując przesłanie Nowego Testamentu w języku i pojęciach właściwych warunkom miejsca i epoki. Teksty tej kategorii prezentują pozycje, które na bazie Nowego Testamentu, Kościoły musiały przyjąć wobec nowych problemów duszpasterskich, czy szerzących się herezji, nieznanych jeszcze w epoce apostolskiej. 


Modelem dla pierwszej z wyżej opisanych kategorii jest wyznanie, zwane Apostolskim Symbolem wiary (lub potocznie Składem Apostolskim). 
Modelem drugiego typu będzie np. Nicejskie Wyznanie wiary. 
Wyznanie wiary zwane Nicejsko-konstantynopolitańskim prezentuje formę mieszaną: z jednej strony zawiera sformułowania „anty-ariańskie” (wyjaśnimy je niżej), a z drugiej strony było uważane za apostolskie w swym pierwotnym pochodzeniu. 


W dalszej kolejności chcemy przedstawić kilka obserwacji w odniesieniu do czterech tekstów „Credo”, które w szczególny sposób wyróżniły się (i wyróżniają się nadal) ważnością w historii zarówno Zachodniego, jak i Wschodniego chrześcijaństwa. 


I. Apostolski Symbol wiary (Skład Apostolski). 
Nazywany popularnie właśnie „Credo”, tekst ten, będąc wykładem wiary chrześcijańskiej, jest nadal używany w Kościele Katolickim, Kościele Anglikańskim, a także w licznych Kościołach protestanckich. Nie jest natomiast oficjalnie uznany w Kościołach prawosławnych. 
Według badaczy historii Kościoła, tekst ten przybrał swoją ostateczną formę w Akwitanii, z końcem VI lub na początku VII wieku. 
Od wieku VIII to wyznanie wiary było rozpowszechniane w sposób masowy na terenie całego chrześcijańskiego Zachodu. 
Zgodnie z towarzyszącą mu tradycją, Apostołowie mieli zgromadzić się nazajutrz po Wniebowstąpieniu, aby uporządkować ich wiarę, jej podstawy. 
Niemniej jednak, wyznanie „Skład apostolski” pozostał prawie nieznany (oczywiście nie w sensie intelektualnym, ale w praktyce Kościoła) w chrześcijaństwie greckim, wschodnim. 
Współczesna analiza krytyczna tego tekstu przyznaje mu istotnie bardzo długą historię, ponieważ zgadza się on, w przeważającej części, z wyznaniem wiary używanym przez Kościół Rzymski od IV wieku. Znajdujemy także jego echo w pismach znaczących postaci chrześcijaństwa pierwszych wieków, jak jeden z listów Marcelego z Ancyry (w 340 r.), u Rufina z Akwilei (ok. 404 r.) oraz w kazaniu Cezarego z Arles (ok. 542 r.). 
Wyznanie wiary to, które wyraźnie wywodzi się z formuł wcześniejszych (III, a nawet II wieku), miało swoje znaczące miejsce w nauczaniu katechumenów i w celebracji chrztu (aby poddać egzaminowi wiarę katechumenów), praktykowanym w Kościele Rzymskim w III i IV wieku. 
Biskup rozpoczynał celebrację od pytania: „Czy wierzysz w Boga Wszechmogącego”?, a następnie wyliczał główne prawdy wiary chrześcijańskiej. 
Pytania te, opracowane w formie twierdzącej, stały się tekstem wyznania wiary, znanym początkowo jako „chrzcielne wyznania wiary”. 
Skład Apostolski prezentuje zatem, pod względem liturgicznym, jedną z najstarszych syntez twierdzeń trynitarnych (wyznania wiary w Trójcę Św.) i chrystologicznych (odnoszących się do Osoby i dzieła Jezusa Chrystusa), poprzez które wspólnota chrześcijańska wyznawała i uznawała swoją jedność wiary. 


II. Nicejskie Wyznanie wiary. 
Pierwszy Sobór Powszechny, zwołany w Nicei (w Bitynii) przez cesarza Konstantyna (325 r.), miał dać rozwiązanie sporom, które powstały wokół tez głoszonych przez Ariusza, prezbitera z Aleksandrii, już wcześniej odrzuconym w 318 r. 
Ariusz, chcąc zachować pełny w swoim rozumieniu monoteizm (wyznanie wiary w jedynego Boga), twierdził, że Ojciec jako jedyny jest bez początku, a Syn, Słowo wcielone, został zrodzony z czasem, nie będąc tej samej natury co Ojciec. Sobór, potwierdzając potępienie nauk Ariusza, określił, że Syn Boży jest homousios Ojca, tzn. z tej samej ousia (substancji po grecku) co Ojciec (czyli w pełni z Ojca). 
Niemniej, kryzys ariański trwał nadal, dlatego też kolejny Sobór Powszechny (w Konstantynopolu, w 381 r.) uzupełnił Nicejskie Wyznanie wiary, dając tym samym pełny kształt tzw. Nicejsko-konstantynopolitańskiemu Wyznaniu wiary. 


III. Wyznanie wiary Nicejsko-konstantynopolitańskie. 
Pierwsze publiczne ukazanie się tego tekstu miało miejsce w 451 r. (data Soboru Powszechnego w Chalcedonie), niemniej przyjęcie jego treści (przez zgromadzonych stu pięćdziesięciu Ojców Soboru) miało miejsce podczas Soboru w Konstantynopolu, w roku 381. 
Zainteresowanie doktrynalne Soboru w Konstantynopolu było niejako dwojakie. 
Z jednej strony chodziło o zatwierdzenie pracy nad formułą wiary, którą opracował Sobór w Nicei (325 r.). Z tej to racji wyznanie wiary, o którym mówimy, znane jest głównie pod nazwą „Nicejsko-konstantynopolitańskiego”. 
Kolejnym wyzwaniem soboru było opracować racje i środki, mające pomów w odrzuceniu kolejnej kontrowersji teologicznej, która zaczęła szerzyć się w Kościele - tzw. modalizmowi (zgodnie z nim Syn i Duch byłyby tylko prowizorycznymi sposobami bycia jednego Boga). 
W konsekwencji Sobór poświęcił sporo pracy przeciwdziałaniu ryzyku pozbawienia Ducha Świętego boskości (jak nauczali niektórzy kościelni liderzy). 
Z tego też względu, w tekście wyznania wiary opracowanego przez sobory, znalazły się sformułowania nieznane w Nicei (np. „ten którego Królestwo nie będzie miało końca”) oraz – głęboko biblijne – podkreślenie boskości Ducha Świętego. 
Tekst wyznania wiary rozwija elementy związane z Wcieleniem Chrystusa i z osobą Ducha Świętego oraz mówi dużo Kościele i świecie, który ma nadejść. Ustala także naukę o Trójcy Św.: jeden Bóg w trzech osobach, wzajemnie sobie równych. 
Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary stało się oficjalnym wyznaniem wiary Kościoła. Poza kwestią niezgodności poglądów w kwestii tzw. filioque (pochodzenia Ducha Św. od Ojca i Syna), to wyznanie wiary jest jedynym, które można określić prawdziwie powszechnym (w rozumieniu Kościoła Powszechnego), ponieważ zostało przyjęte zarówno przez Kościoły chrześcijańskie Zachodu, jak i Wschodu. 
W praktyce Kościołów było często używane, jako tekst pozwalający na zweryfikowanie ortodoksji (prawdziwości wiary) wierzącego podejrzanego o herezję. 
W liturgii, Wyznanie wiary Nicejsko-konstantynopolitańskie pozostaje wciąż żywe. Jest  używane, czy to jako „Credo” chrzcielne (przede wszystkim na Wschodzie), czy jako „Credo” eucharystyczne (odnoszące się do Komunii; przede wszystkim na Zachodzie). 


IV. Atanazjańskie wyznanie wiary. 
Wyznanie to jest z pewnością tym, pośród wszystkich wyznań dawnego Kościoła, które budzi najwięcej problemów: nie jest ono „klasycznym” Credo, nie ma też związku z Atanazym (298-373 r.), biskupem Aleksandrii. 
Najprawdopodobniej nie jest to typowe wyznanie wiary, ani też dokument liturgiczny. 
Według dużego prawdopodobieństwa, jest ono wykładem wiary ortodoksyjnej (zgodnej z nauczaniem Kościoła), które jakiś biskup zredagował z przeznaczeniem dla podległego mu kleru. 
Tekst ten, napisany po łacinie i wykazujący jasno wpływ teologii łacińskiej (szczególnie Augustyna z Hippony), mógł być napisany na południu Galii lub Hiszpanii. 
W większości uznaje się jego powstanie w V lub VI w., ale żaden z proponowanych przez tradycję autorów (np. Wincenty z Lerynu, przed 450 r., czy Cezary z Arles, w 542 r.) nie jest w pełni potwierdzany przez współczesnych specjalistów. 
Choć tekst ten był zaaprobowany przez Reformatorów w XVI w., dzisiaj stracił swoją ważność liturgiczną w Kościołach protestanckich. Jednak nadal jest używany w liturgii Kościoła Katolickiego i Anglikańskiego. 


Dlaczego poświęciliśmy nasz artykuł kwestii tzw. „Credo”, choć z punktu widzenia znajomości historii ich bezpośrednie pochodzenie od Apostołów powinno być traktowane z dużą rezerwą? 
Niezależnie od faktów pochodzenia historycznego, większość z tekstów dawnych wyznań wiary Kościoła Powszechnego odnosi nas do czasów nauczania Apostołów poprzez ich treść i ich zgodność z Pismem Świętym. Możemy zatem powiedzieć, że dawne „Credo”, wyznania wiary, nawet jeżeli nie były bezpośrednim dziełem Apostołów, to jednak prowadzą nas do wiary Kościoła czasów apostolskich. 
W sytuacji, gdy wiara wielu chrześcijan opiera się częściej na emocjach i subiektywnych intuicjach niż na rzetelnych podstawach nauki chrześcijańskiej, powrót do tych tekstów, choćby przez samo ich wspomnienie, wstępne wskazanie na nie, może być zachętą do refleksji nad zawartością ich treści, mogąc posłużyć do uporządkowania podstaw naszej wiary chrześcijańskiej, a taka przecież była najgłębsza wola Reformatorów chrześcijaństwa w XVI w. 

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz